Albert’s Blog

Dit is een scriptie voor vormstudie die ik in 2006 heb geschreven binnen mijn studie Industrieel Ontwerpen aan de TUDelft.

Een verkenning naar hedendaags design in Polen en haar rol binnen de ontwerpwereld in de toekomst.

Inleiding

De stempel ‘Designed in Poland’ zal weinig west Europese harten sneller doen kloppen. De twee termen lijken haast met elkaar in conflict binnen één zin. Pools design; dat zal wel ouderwets zijn, oubollig, achterhaald, niet van deze tijd. Beelden van Trabantjes en grauwe kleuren doemen op.

Maar is dit ook zo? Is dit beeld wat wij hebben wel juist? Is ons westers beeld van Pools design niet net zo sterk onderhevig aan stereotiepe denkbeelden en clichés die wij moderne westerlingen hebben als andere opvattingen die wij hebben over dit land?

Deze scriptie biedt een beschouwing van de geschiedenis, de hedendaagse status quo, en de mogelijke rol van het industrieel ontwerpen in Polen in de toekomst zodat dit onbekend terrein wat beter in kaart gebracht kan worden.

Ik heb geprobeerd zo objectief mogelijk te zijn maar ben me er zeer van bewust dat hij geschreven is vanuit west Europees (Nederlands) perspectief en alleen al daardoor gekleurd is.

Waar zoeken we naar?
Wat bedoelen we als we zoeken naar Pools design? Vanuit het industrieel product ontwerpen zijn we vooral geïnteresseerd in producten met een bijzondere vormgeving. Een vormgeving waar een idee achter zit, een ontwerper die met zijn creatie iets probeert te communiceren, iets probeert te bereiken op doordachte wijze. We zijn dus ook op zoek naar Poolse ontwerpers want zonder Poolse ontwerpers geen Pools Design.

Geschiedenis van industrieel ontwerpen in Polen

Polen kent van oudsher een boerencultuur met een economie die sinds de middeleeuwen op de export van graan dreef. Het is dan ook meer een land van dorpen dan van steden.
Politiek gezien is het land altijd door oorlogen verdeeld en voor de eerste wereldoorlog heeft het zelfs ruim een eeuw officieel niet bestaan.

De industriële revolutie uitte zich vooral in textielindustrie, mijnbouw en staalindustrie maar brachten door de instabiliteit in het interbellum en later onder communistisch bewind weinig welvaart voor de bevolking. Het einde van de tweede wereldoorlog zorgde ervoor dat de grenzen van Polen een flink stuk naar het westen opschoven en een behoorlijk deel van Duitsland Pools werd. Na de val van het communisme in 1990 was Polen het eerste land dat de sprong maakte naar de vrijemarkteconomie.

Na vele moeizame hervormingen is Polen sinds mei 2004 lid van de EU en profiteert van vele subsidies, maar heeft nog steeds te kampen met veel problemen zoals een grote werkloosheid. Onvrede, vooral onder de boerenbevolking, zorgt de laatste tijd weer voor een anti-Europees sentiment.

Tegenwoordig kent het land grote contrasten: in de grote steden zoals Warschau en Krakau vind men hippe winkels en grote internationals, maar in de dorpen komt men soms nog boeren tegen die gebruik maken van paard en wagen. Er zijn vervuilde industriegebieden in het zuiden rond Katowice maar tegelijkertijd heeft Polen de prachtigste natuurgebieden en het laatste stuk oerbos in Europa.

Ontwerpen door de eeuwen heen
In de Westerse literatuur is bedroevend weinig te vinden over de geschiedenis van de Oost-Europese vormgeving. In ‘Design na 1945′ (Peter Dormer) wordt gezegd dat de verdeling van Europa in Oost en West ten tijde van de Koude Oorlog ervoor zorgden dat de creativiteit van ontwerpers in Oost Europa verstikt werden. Inderdaad heeft deze politieke situatie, waarbij de behoeften van het leger en de staat prioriteit waren, zijn sporen nagelaten. Maar het is de vraag of de creativiteit zelf beperkt werd. Misschien vonden ontwerpers en kunstenaars die zich in deze periode niet konden uitten in industriële producten - omdat daar domweg de middelen niet voor waren - een uitweg in andere expressievormen?

Ook voor 1945 was het land zelden stabiel. Toch valt er vanuit het standpunt van vormgeving en ontwerp genoeg te vertellen. Polen heeft een zeer rijk volkskunst verleden en daarin vinden we door de eeuwen heen vooral veel vormen van decoratie zoals beeldhouwwerk, houtsnijwerk, textielkunst, borduurwerk en schilderwerk.

Op het gebied van architectuur zijn in de 17e en 18e eeuw veel paleizen, landhuizen en kerken gebouwd van hoog niveau, vooral in de stijlen classicisme en barok.
In de Tatra’s - bergketen in het zuiden van Polen - ontwikkelde zich in de 19e eeuw onder impuls van schilder-architect Stanislaw Witkiewicz de houten architectuur. Tevens is deze regio sinds eeuwen bekend door zijn fraaie houtsnijwerk.

Onder communistisch bewind kwam het socialistisch realisme tot ontwikkeling. Hierdoor werden kunstenaars gedwongen altijd ‘de realiteit’ positief en optimistisch weer te geven, zonder ruimte voor kritiek. Toch wist de visuele kunst, vooral in de vorm van affiches en posters, door creatieve grafische kunstenaars zoals Henryk Tomaszewski en Franciszek Starowieyski te floreren. Zij wisten ondanks de censuur subtiele boodschappen in hun werk te verstoppen. Ook in de textielkunst kon men zich vrijer uitten omdat de bureaucratie er minder greep op had. Magdalena Abakanowicz was de belangrijkste textielkunstenares die later naar de Verenigde Staten vluchtte en haar werk voortzette in metaal.

Tot aan het eind van de 20e eeuw is het ontwerpen echter veelal voorbehouden gebleven aan traditionele ambachtelijke lieden of kunstenaars, waarvan velen tot op heden succesvol zijn.
De ambachtelijke voorwerpen zijn te danken aan de delfstoffen die Polen rijk is. Voorbeelden zijn het porseleinen aardewerk van Boleslawiec, glas en kristal uit de bekende glasfabriek van Krosno en sieraden van barnsteen, zilver en goud. Deze worden nog steeds met de hand gemaakt volgens traditie door kleine zelfstandigen.

Om tenslotte wellicht nog een paar misverstanden uit de weg te ruimen: Swarovski - het bekende kristalmerk - is eind 19e eeuw opgericht door Daniel Swarovski. Hoewel de naam behoorlijk Pools klinkt was deze man van Oostenrijkse afkomst.
Dan is er nog het bekend Pools beeld van de Fiat 126, in de Poolse volksmond ‘maluch’ (kleintje) genoemd. Dit charmant autootje domineerde vooral het Poolse straatbeeld eind vorige eeuw omdat hij tot 2000 in Polen werd geproduceerd maar het ontwerp van deze Fiat is te danken aan de bekende Italiaanse ontwerper Dante Giacosa die ook verantwoordelijk was voor de Fiat 500.

Hedendaags design in Polen

Is er dan wel echt Pools product design? Jawel. Vanuit de traditionele sectoren zoals hout en keramiek zien we bedrijven die na 1990 de sprong naar de vrije westerse mark hebben gemaakt. Door de concurrentie werden zij gedwongen te innoveren en zijn nu succesvolle bedrijven. Een voorbeeld is de meubelfabrikant Swarzedz en Zelmer een bedrijf dat elektronische huishoudapparatuur maakt.

De afgelopen jaren zien we echter ook nieuwe producten ontstaan waar vaak kleine startende ontwerpstudio’s achter zitten. Afgestuurde ontwerpers die na 1990 besloten om datgene te doen wat daarvoor praktisch onmogelijk was: voor zichzelf te beginnen als onafhankelijke commerciële ontwerpers.

Bijvoorbeeld Artefe, een bedrijf dat uitsluitend hoogwaardige chique en elegant tafelwaar van metaal ontwerpt. Hierachter zitten onder andere ontwerpers van Triada Design en Olimpiadesign - afgestudeerden van de ASP (Academy of Fine Arts) in Cracow.

Een andere ontwerpstudio, NC Art, laat duidelijk zien dat Pools design nog duidelijk moet ontwikkelen en heeft dit doel op de eerste plek in haar mission gezet: #1 ‘Development of Polish design’.

Producenten die het belang van design erkennen zijn er ook. Zoals Profim, een stoelen en bureaustoelen fabrikant die zijn ergonomische zitmeubelen door externe ontwerpers laat ontwerpen. In 1991 opgericht, sindsdien stabiel gegroeid en momenteel ook actief in het buitenland.

Dat er tegenwoordig genoeg kwalitatief hoogstaand Pools design te vinden is bewijst ook de expositie ‘Designed in Poland‘.
De expositie werd georganiseerd ter gelegenheid van het Pools-Duitse jaar 2005/2006 en is was in november 2005 te bezichtigen in Berlijn en in juni 2006 in Helsinki. Het presenteert Polen als een modern land met een veelbelovende economische potentie.

Opleidingen

De ontwerpers achter bovenstaande bedrijven hebben vaak een opleiding genoten aan een ASP (Akademia Sztuk Pieknich - Academy of Fine Arts) of Politechniki (Technische Universiteiten). Door Polen heen verspreid kun je zeven ASP’s en zeventien technische universiteiten vinden.

De eerste, de ASP’s zijn veel meer gericht op vormgeving en kunst. Je kunt er verschillende afdelingen vinden zoals onder andere schilderkunst, beeldende kunst en grafisch ontwerp.
De Technische Universiteiten hebben vanzelfsprekend een veel technischer uitgangspunt maar universiteiten die een opleiding zoals het industrieel ontwerpen in Delft bieden zijn moeilijk te vinden. Slechts twee van de zeven technische universiteiten bieden een opleiding die - in ieder geval qua naam - doet denken aan industrieel ontwerpen. Het betreft de Faculty of Product Engineering aan de Technische Universiteit van Warschau en de Faculty of Management and Product Engineering aan de Technische Universiteit van Opole.

Overigens valt te betwijfelen of deze opleidingen het niveau halen van soortgelijke faculteiten in Nederland want tijdens een interview dat ik met Marosdesign had, zelf een afgestudeerde industrieel ontwerper van de ASP in Lodz, werd mij verteld dat de universiteiten in Polen nog uit de communistische tijd stammen en geen baat hebben bij veranderingen om het niveau omhoog te brengen.

Acadamies of Fine Arts (ASP) en Technische Universiteiten in Polen

* bieden een opleiding industrieel ontwerpen

Professor Jacek Popek van de ASP in Gdansk schreef in 2004 een interessant artikel over ‘Pools Design‘. Hij maakt daarin een vergelijking met het Finse en Italiaanse design waarin Polen het er niet goed vanaf brengt. Hij stelt dat er relatief weinig afgestudeerde industrieel ontwerpers de markt op komen, en hoewel er nog behoorlijke successen zijn te melden in de wereld van automotive design (Tadeusz Jelca bij Jaguar en Justyna Jelca voor I.DE.A in Turijn ) is er weinig te melden over andere richtingen.

Weinig, maar ze zijn er wel. Innovatieve, creatieve, originele producten vooral in het afstudeerwerk van studenten. Bijvoorbeeld de ‘czapka nietopka‘ (vrij vertaald: ‘onverzuippet’). Een hoofddeksel voor kinderen die lijden aan epilepsie dat verhinderd dat men kopje onder gaat bij een aanval. Of ‘kapidlo’: iets tussen een douche en een badkuip in, speciaal voor ouderen.
Maar de afgestudeerde ontwerpers gaan zelden aan het werk als ‘designer’ omdat de behoefte er niet is. Design is nog een onbekend en geheimzinnig woord bij de belangrijkste klanten van de ontwerper: de producenten. Velen van hen denken bij design alleen aan kleuren en uiterlijk.

Voor 1990:

www.ceramicboleslawiec.com.pl (700 jaar oud)
www.porcelana.com.pl (honderden jaren oud)
www.gerlach.com.pl (sinds 1760)
www.wkruk.pl (sinds 1840)
www.krosno.com.pl (sinds 1923)
www.zelmer.pl (sinds 1953)
www.graff-mixers.pl (sinds 1970)
www.balma.com.pl (sinds 1978)
www.andrzejsobas.pl (sinds 1980)
www.cerkolor.com.pl
www.sztuka-szklo.pl

Na 1990:

www.artefe.pl (sinds ca. 1990)
www.kross.pl (sinds 1990)
www.uwagaszklo.pl (sinds ca. 1990)
www.wittchen.pl (sinds 1990)
www.profim.pl (sinds 1991)
www.logodesign.pl (sinds 1991)
www.triada-design.com.pl (sinds 1991)
www.artform.pl (sinds 1992)
www.ergo.net.pl (sinds 1993)
www.ncart.com.pl (sinds 1994)
www.insidelab.pl (sinds 1998)
www.jedrzak-design.com (sinds 1999)
www.artico.pl (sinds ca. 1999)
www.jedrzak-design.com (sinds 1999)
www.marosdesign.com (sinds ca. 1999)
www.ewarudowska.pl (sinds 2000)
www.indespe.com (sinds 2000)
www.nagrabecki.pl (sinds ca. 2000)
www.olimpiadesign.com (sinds ca. 2000)
www.cube-project.com
www.kwasieborscy.com
www.lampeluna.com
www.pdodesign.com

Conclusie en de toekomst

Polen is met 38 miljoen inwoners een groot land in Europa. Aantrekkelijk design - naar mijn smaak uiteraard - bestaat wel maar is moeilijk te vinden. Dit komt waarschijnlijk vooral doordat er door de geschiedenis heen simpelweg weinig tijd aan design gewijd werd. Producten moesten vooral functioneren en hoeven er niet mooi uit te zien.
Het vijftig jaar durende communisme was gericht op massaproductie om ieders behoeftes gelijk te bevredigen en design speelde daarbij haast geen rol. Ieder mens had recht op een tal basisproducten zonder aandacht voor design.
Ik kan me voorstellen dat dit in Polen een erfenis heeft achtergelaten waardoor er nog steeds, vooral bij de oudere generatie, een mentaliteit heerst die negatief uitpakt voor design. Design is onbekend, duur en overbodig. Dit gevoel bestaat natuurlijk ook wel in Nederland maar lang niet zo sterk. Ik denk dat design in Nederland meer op waarde wordt geschat en vaak verantwoord kan worden als een stukje investering.
Een ander probleem zijn de opleidingen die over het algemeen nog achterlopen op west Europa. De vele ASP produceren vooral veel kunstenaars en artiesten. Technisch complexe producten worden overgelaten aan de ingenieurs aan de politechniki maar deze hebben weer geen kaas gegeten van vormgeving en esthetiek.
Tenslotte speelt natuurlijk de welvaart een belangrijke rol. Bij bedrijven en startende ontwerpstudio’s ontbreekt het aan geld om de nodige investeringen te maken en op de markt is er maar een kleine groep mensen die daadwerkelijk geld heeft om uit te geven aan dure design producten.

De branche die het meest vertegenwoordigd is in het kader van industrieel ontworpen producten in Polen is de meubelbranche en interieurdesign. Hier komen we bekende ontwerpers tegen zoals Tomasz Augustyniak en Piotr Kuchcinski.
Het lijkt erop dat nu de gezonde bedrijven overgebleven zijn na de wildgroei in de jaren negentig toen de Poolse consument ‘alles kocht wat op de markt te koop was’. Daarvoor was er immers geen vrije markt. Sinds Polen bij de Europese Unie aangesloten is zien we ook bedrijven die hun producten over de grens aan de man brengen en daar succesvol in zijn.

De ontwikkeling van de politieke situatie en het lidmaatschap van Polen aan de EU zijn belangrijke factoren voor de ontwikkeling van Pools design. De afgelopen vijftien jaar is het bedrijfsklimaat verbeterd maar de huidige regering lijkt weer een anti-Europese koers te varen. Dit kan negatieve gevolgen hebben voor de ontwikkeling van Pools design wanneer opleidingen maar ook bedrijven als mogelijk gevolg hiervan langzamer moderniseren en profiteren van internationale samenwerking.

Hoewel er dus wel degelijk Pools design te vinden is, betwijfel ik sterk of het Poolse design zich in de nabije toekomst sterk kan en zal ontwikkelen. Vooral omdat de Poolse bodem niet de meest ideale omgeving is voor ontwerpers. Het vereist een cultuuromslag bij de Poolse producenten maar ook de opleidingen om meer te investeren in design, en het niet bij de oppervlakkige definitie te houden van ‘leuke kleuren en vormgeving’.
Het talent en de wil is er bij de jonge ontwerpers, maar het is de vraag of dit genoeg is in een land waar veel grotere krachten spelen.

bronnen:

literatuur:
- Catalogus expositie Helsinki juni 2006 ‘Designed in Poland’
- Poland’s living folk culture - Anna Sieradzka
- Polen - Eric Strijbos en Stasio Wijnands
- Design na 1945 - Peter Dormer

internet:
- Wikipedia.org - open encyclopedie
- Warsaw voice - wekelijks nieuws magazine
- Bekende Poolse merken
- artikel over Pools design van professor Jacek Popek aan de ASP van Gdansk
- De vereniging van industrieel ontwerpers in Polen sinds sinds 1963, ook lid van BEDA
- Agentschap ASP artiesten
- Hogere opleidingen in Polen
- Designnews - nieuwtjes op het gebied van design
- Designed in Poland expositie
- Bekend Pools design forum

Met speciale dank aan Tomasz Maros van Marosdesign, Grzegorz en Leszek, Adam Kraszewski, Zbigniew Folczak van Cube-Project en Marcin Jedrzak van Jedrzak Design, Andre Skibinski en Monika Machota.